Konserwatyzm społeczeństwa celtyckiego

Irlandia czasów przedchrześcijańskich była zamieszkiwana przez Celtów. Ich kultura i działalność polityczna miała bezsprzecznie ogromny wpływ na jej dzisiejszy obraz. Okres ich panowania, pozostawił bowiem ważne następstwa kulturowe, często niedoceniane przez współczesnych naukowców. Znaczenie i wpływ Celtów na kształt irlandzkiej specyfiki został udowodniony przez historię tyle razy, że wspominanie o niej wydaje mi się niemal niezręcznością, dlatego też w największym skrócie chciałabym przedstawić główne płaszczyzny funkcjonowania tej społeczności. Niewiele bowiem ludów starożytnej Europy wzbudziło tyle inspirujących i prowokujących do dyskusji i polemiki tez. W dalszym ciągu pomimo istnienia rozmaitych źródeł, zarówno materialnych jak i pisanych kultura celtycka, a zwłaszcza jej sfera duchowa ciągle jeszcze kryje wiele tajemnic.¹

Społeczeństwo staroirlandzkie było arystokratyczne, hierarchiczne, dążące do utrzymania prastarego, statycznego porządku, który od wieków wyznaczał każdemu z jego członków, właściwe mu prawa, urodzenie i miejsce.² W cywilizacji tej niepodzielnie dominowała tradycja, religia, rodzina i inne niepodważalne autorytety. Kultywowano w niej dziedzictwo kulturowe i materialne, tradycjonalizm, przywiązanie do idei kontynuacji a także poszanowanie dla ukształtowanych struktur i zależności społecznych. W społeczeństwie tym dominowała gloryfikacja tradycji agrarnych z właściwą im hierarchiczną społecznością oraz poszanowanie dla określonych wartości do których można zaliczyć m.in.
• wierność wobec wartości absolutnych i niechęć wobec relatywizmu,
• poszanowanie woli większości i legitymizmu władzy,
• szacunek dla ducha narodu i społeczności lokalnej,
• trwanie w poszanowaniu dla mądrości zawartej w tradycji, przesądach i doświadczeniach,
• zamiłowanie wobec wiary i hierarchii,
• niechęć wobec indywidualizmu i równości,
• gloryfikacja autorytaryzmu i posłuszeństwo wobec rodzimych instytucji,
• idealizowanie społeczeństwa rolniczego.³

   Starożytne społeczeństwa celtyckie były tworzone przez grupy ludów mówiących językami indoeuropejskimi. Ze swych siedzib w Europie Środkowej rozprzestrzenili się na zachód do wybrzeża Atlantyku i w głąb Hiszpanii, w kierunku północnym na Wyspy Brytyjskie. W dalszym etapie swojej ekspansji udali się na południe do Italii i na wschód wzdłuż Dunaju aż do Galacji w Azji Mniejszej.⁴

   W zasiedleniu Wysp Brytyjskich, zasadniczą rolę odegrały dwie grupy Celtów Gaelowie i Brytowie. Brytowie osiedlili się w Brytanii a Gaelowie zajęli Irlandię i część Szkocji. Tłumaczy to podobieństwo języka gaelickiego, brytyjskiego i późniejszego irlandzkiego.⁵
Celtowie różnili się od innych ludów organizacją społeczną, religią, strojem, sposobami prowadzenia wojny i przede wszystkim językiem. W miarę postępującej ekspansji, przyswajali elementy obcych, zasiedlanych przez siebie cywilizacji, nie zatracając jednocześnie własnego dorobku i oblicza kulturowego. Stanowili elitę religijną i wojskową, niezwykle bogatą w trwale określoną kulturę i zaawansowaną technologię. Opanowali oni tereny, zamieszkałe przez ludy niżej od nich stojące pod względem kultury i techniki. Narzucili im własne systemy myślenia i działania, religię, język i obyczaje.⁶

   Wyspiarskie społeczeństwo celtyckie w Irlandii miało szczególnie konserwatywny charakter. Prąd ten pozbawiony radykalizmu, poszukiwał dla siebie miejsca w ramach istniejącego świata, koncentrował swą uwagę na społeczności, jej instytucjach i mechanizmach. Społeczeństwo to, jako twór historyczny, wykształciło szereg zależności i zwyczajów, które były przekazywane kolejnym pokoleniom. Przyczyniło się to do umocnienia sprawdzonych wartości, obyczajów przesądów i mitów. Jednocześnie regulowało zachowanie poszczególnych jednostek. Dzięki tym trwałym i szanowanym zobowiązaniom utworzył się niezwykle stabilny organizm społeczny.

   Doktryna i postawa społeczna konserwatyzmu irlandzkiego podlegała daleko idącej ewolucji, lecz nawet we wczesnym okresie swego funkcjonowania opierała się ona na założeniu, iż rolnicy są najzdrowszą i najbardziej wartościową warstwą społeczną. To Oni stanowili podstawowy fundament państwa, narodu i społeczności. Wolność związana była z posiadaniem ziemi, zaś rolnictwo sposobem życia. Chłopstwo już wówczas prezentowało się jako, ustabilizowana grupa społeczna, zakorzeniona i mającą kluczowe znaczenie dla trwania porządku społecznego. Wierność i przywiązanie staro irlandzkich ludów do ziemi już wtedy miało stanowić gwarancję, że istniejące społeczeństwo pozostanie niezmienione.⁷ Gospodarka celtycka opierała się więc na dwóch filarach; produkcji rolnej i metalurgii żelaza. To właśnie uprawa ziemi, hodowla bydła i obróbka żelaza stanowiły Jej bazę ekonomiczną.⁸

   Przedchrześcijańskie społeczeństwo celtyckie, było silnie zhierarchizowane wewnętrznie, zaś o podstawie wyróżnienia decydowało bogactwo. Od stanu posiadania uzależniona była możliwość zajęcia określonego stanowiska.

   Podstawową jednostką obszaru administracyjnego w Irlandii była tuath, określana jako plemię. Każdą tuath rządził Ri, (król) osoba uświęcona i intronizowana poprzez zawarcie symbolicznego małżeństwa z Najwyższą Władzą.⁹ Plemiona te były niewielkie i prawie całkowicie niezależne od siebie, spojone wewnętrznie więzami krwi. Według wierzeń staroceltyckich wszyscy oni pochodzili od wspólnego przodka, zaś król plemienia był jego potomkiem w lini prostej. Pozostali członkowie tuath pochodzili od niego w liniach bocznych i coraz dalszych. Wynikały stąd ich poszczególne obowiązki i prawa. Przekonanie   o wspólnym pokrewieństwie, zobowiązywało poddanych do wierności i posłuszeństwa wobec przedstawiciela wspólnego praojca. Władca natomiast i najbliżsi mu możni panowie byli obowiązani do utrzymywania współplemieńców, gdyż cały dorobek społeczności, był majątkiem wspólnym.¹⁰ Na króla nie mógł być wybrany człowiek z widocznymi dysfunkcjami cielesnymi albowiem winien był reprezentacji zdrowia i urody swego plemienia. Władca ten był związany magiczną siłą prawdy i jeżeli splamił się niesprawiedliwością, na lud mogła spaść klęska. Król rządził swym ludem w czasie pokoju, a także był jego wodzem w okresie wojny. Dysponował prawem wydawania autokratycznych prerogatyw, ograniczanych jedynie przez przywódców klanu, dlatego też władza królewska była ograniczona i rzadko występowało dziedziczenie tronu w jednej lini. Z reguły następcą zostawał ten z rodu, który miał największe doświadczenie wsparte najrozleglejszą klientelą.¹¹ Był on zarazem politycznym reprezentantem jak i traktowanym z niezwykłym pietyzmem krewnym.

   Jednostką o mniejszej sile i potędze niż tuath było fine, ród stanowiący autonomiczną jedność. Jego główną cechą stała się szeroko rozumiana solidarność. Obejmowała ona wspólną uprawę ziemi należącą do fine ale i odpowiedzialność za długi, dzieci o nieustalonym ojcostwie i majątek.¹²

   Miejscem osadnictwa tuath, były oppidium. Osady umocnione murem obronnym odgrywające ogromne znaczenie militarne. Stanowiły one polityczne, religijno-klubowe, strategiczno militarne centra plemion celtyckich. W nich mieszkał Ri, wiodące rodziny szlacheckie, druidzi filidzi i bardowie i pozostali członkowie społeczności.¹³
Ważną komórkę wewnątrz tuath stanowiła rodzina.¹⁴ W większości uregulowań prawnych była ona określana jako składająca się z co najmniej czterech pokoleń derbfine i potomków wspólnego pradziada. W sprawach dziedziczenia i odpowiedzialności finansowej uczestniczyli wszyscy członkowie derbfine.

   Hierarchiczne podporządkowanie, tak charakterystyczne dla społeczności konserwatywnych obowiązywało także poza obrębem tuath i fine. Król był związany osobistą lojalnością wobec wyższego króla Ruiri, a także wobec „króla wyższych królów”, „króla prowincji” i „króla najwyższej rangi” Władza była sprawowana przez szczególną warstwę społeczną, przynależność do której, była uzależniona od posiadanego majątku aes dana („ludzie daru”) Była to grupa uprzywilejowana, ciesząca się dużą estymą w społeczeństwie. Tworzyli ją m.in. sędziowie, lekarze, poeci, bardowie, druidzi i filidzi. To ta grupa ludzi poza królem, podejmowała najważniejsze decyzje związane z funkcjonowaniem społeczeństwa Wymagano by cechowała się odpowiedzialnością i posłuszeństwem wobec wartości oraz obyczajów dominujących w tuath. Stała na straży ładu społecznego, stanowiła pewną stabilną całość.

   W społeczeństwie staroceltyckim, występowały trzy grupy uczonych, których wpływ na kształtowanie się irlandzkiego konserwatyzmu trudno przecenić. Należeli do nich druidzi i fillidzi, i bardowie. Zdefiniowanie ich roli w społeczeństwie celtyckim, w sposób systemowy nie jest łatwe albowiem brakuje pisemnych źródeł, a tym samym wiarygodnych informacji na ich temat. Mimo licznych wzmianek o druidach, filidach i bardach w pismach greckich i rzymskich, a także zapisów w rodzimych dziełach literackich, stale brakuje tu odpowiedniej wiedzy.¹⁵ Nie ulega jednak wątpliwości, że byli oni istotnymi członkami społeczeństwa, warstwą uczonych, kapłanów, filozofów, sędziów, nauczycieli, historyków, poetów, muzyków, lekarzy, astronomów, proroków i politycznych doradców.¹⁶ Stanowili oni rodzimą inteligencję celtycką korporację uczonych, kierująca życiem intelektualnym i artystycznym. O ile druidzi stali na szczycie hierarchii plemiennej, o tyle filidzi i bardowie pełnili rolę mniej znaczącą, choć także niezwykle istotną. Różnica między tymi grupami była głownie prestiżowa.

   Słowo „Druidae” pochodzi z języka celtyckiego i choć brakuje jednoznacznej odpowiedzi co do jego derywacji i znaczenia najczęściej przyjmuje się, iż wywodzi się ono od słów dru-wid, czyli ”znawca dębów”, gdzie element wid oznacza „wiedzieć” lub „widzieć”, Tak termin ten oznacza w przenośni, „tego, którego wiedza jest wielka” lub „dokładną wiedzę”.¹⁷ Jak podkreśla jednak W. Lipoński¹⁸ łączne słowo druid, oznaczało kogoś kto wykonując swe funkcje z kultem drzew, miał związany z tym zakres władzy duchowej, wiedzy oraz reprezentował wobec swego ludu wynikające z tego tytułu obowiązki i zadania. Było to przede wszystkim; przewodniczenie obrzędom ofiarnym, rozpalania świętych ognisk, nadawanie dzieciom imion, odczytywanie przyszłości, snów i znaków tajemnych. Druidzi potrafili także rzucać klątwy gessa oraz dokonywali czarów i egzorcyzmów. Ich moc czarnoksięska miała zmuszać nawet bogów do posłuszeństwa.¹⁹ W ich mocy leżało nie tylko ustanawianie zasad etycznych, ale i wywieranie wpływu na decyzje prawne. Władza ich wykraczała poza granice plemienia i byli tą siłą społeczną, która jednoczyła liczne plemiona celtyckie wyposażając je w ponadplemienną świadomość.²⁰ Jako kasta odpowiedzialna za kształtowanie intelektualnej a przez to również i artystycznej duszy Celtów, druidzi podtrzymywali i rozwijali kulturę wielowiekowej tradycji oraz przechowywali pamięć o przeszłości plemiennej. Dokonywali tego za pomocą przekazu ustnego. Choć jak wynika z materiałów starożytnych, dysponowali oni znajomością pisma ogamicznego, będącego kreskowym systemem umożliwiającym zapis pojedynczych wyrazów czy sentencji. W obawie przed zniszczeniem ludzkiej zdolności do zapamiętywania faktów i opanowania wiedzy przez nieuprawnionych celowo rezygnowali z upowszechniania tej umiejętności.²¹

   File znaczy w języku irlandzkim poeta. Tak określane osoby były przede wszystkim jednak nosicielami wiedzy i nauczycielami młodego pokolenia. Edukacja filida trwała 12 lat, w okresie tym musiał on przyswoić pamięciowo wiedzę m.in. z zakresu, historii, topografii, gramatyki, filozofii, wróżbiarstwa, legend, poematów, rytuałów i znaczenia alfabetu ogam. W zależności od stopnia wtajemniczenia i zakresu wiedzy filid otrzymywał kolejno różdżkę, brązową, srebrną i złotą.²² Wyżsi rangą byli określani mianem poetów dworskich. Dzielili się oni zazwyczaj na sześć kategorii poetyckich. Ich poziom mierzony był jakością poezji a także liczbą zapamiętanych tekstów. Najwyższą rangę spośród nich, posiadał wybierany ollamh ri dan (filid społeczności królewskiej).²³ Jego podstawowym zadaniem było pisanie panegiryków i satyr poświadczających lub nie, prawidłowość sprawowanej władzy. Ważną kategorię filidów stanowili też prawnicy brethmain. Byli oni rozjemcami sporów, dbającymi o nienaruszalność tradycji starożytnych wyroków, służącej za precedensy w orzecznictwie irlandzkim. Do pełnego wyjaśnienia tych wyroków i ich archaicznego języka, niezbędna była ogromna wiedza. Jako historycy i znawcy starożytności, czuwali nad rodowodami swoich tuath, uzasadniali prawa i przywileje.²⁴

   Bardowie - poeci, pełnili w społeczności celtyckiej role znacznie istotniejsze niż tylko pieśniarzy czy wierszopisów. Analizowali Oni świat bóstw i natury, zbierali duchowe doświadczenia i oceniali je przed własną społecznością. Pełnili też funkcję niezależnych sędziów, duchowych i etycznych zachowań społeczności a zwłaszcza jej władców. Celtowie postrzegali bowiem poezję jako wcielenie ognia i jednoczesny łącznik pomiędzy ludźmi a siłami przyrody, utożsamianymi z bóstwami. W takim zaś rozumieniu niezwykle istotne było czy panujący władca pozostaje w zgodzie z prawami określanymi przez bóstwa.²⁵

   Druidzi, fillidzi i bardowie stanowili dla tego rozbitego politycznie kraju niezwykle doniosły element jednoczący. Do podstawowych ich obowiązków należało podtrzymywanie i tworzenie tradycji ustnej i obyczajów, sławienie arystokratycznego i konserwatywnego społeczeństwa i jego tradycji, głoszenie chwały swych królewskich czy szlacheckich patronów oraz ich rodów. Wymóg podtrzymywanie kultury, wynikał z przekonania, że to ona przyczynia się do prawdziwego umocnienia społeczności i że to dzięki niej eliminowane są, partykularne dążenia do sukcesu, brak dyscypliny i poszanowania dla tradycji. To kultura bowiem i obyczajowość była w społeczeństwie celtyckim podstawowym gwarantem ciągłości. Jej nośnikiem było społeczeństwo, rodzina i religia. Wierzono, że to dzięki tym elementom dokonuje się transmisja tradycyjnych wartości i dlatego stanowi ona fundament ładu społecznego. Stąd też wynikało główne zadanie druidów i fillidów, polegające na wpajaniu i przekazywaniu wartości tradycji i kultury, po to aby ją zachować i przekazać następnym pokoleniom. Kultywowanie tradycji, otwierało możliwość partycypacji w doświadczeniach zgromadzonych przez wspólnotę.

   Zwyczaje, instytucje i prawo wytworzyły w irlandzkiej cywilizacji, określone modele zachowania. Tak rozumiana polityka była zdeterminowana przez wzorce wypracowane w przeszłości i skodyfikowane w formie powszechnie obowiązującego systemu prawa brehon. Jego wyjątkowość polega na tym, że za podstawę systemu uznano udzielenie rekompensaty ofierze lub rodzinie ofiary, a nie dokonanie aktu zemsty na winowajcy. Konieczność wypłacenia odszkodowania na rzecz społeczeństwa, któremu winowajca wyrządził krzywdę, traktowana była jako wystarczająca kara. Choć ten system prawa nie dysponował, żadnym aparatem państwowym, to jednak zabezpieczał swym członkom ich życie i mienie Istota jego konserwatyzmu, opierała się na założeniu, że ustanowione normy prawne muszą być szanowane, gdyż ich zachowanie jest warunkiem dalszego istnienia społeczeństwa zaś każde naruszenie tego typu zasad i zależności godzi we wspólnotę i jest niedopuszczalne. Prawo to utrwaliło się w formie, której nie wolno było zmieniać i które to w swej niemalże niezmienionej postaci obowiązywało do początków XVII, stając się tym samym elementem konserwującym trwałość tradycji.²⁶ Pomimo więc, iż król rządził swym ludem i dowodził armią nie stał jednak ponad prawem. Miał specjalnego sędziego brithem rig, do którego obowiązków należało rozstrzyganie w sprawach w których chodziło o uprawnienia króla. Jeżeli między członkami tuath wybuchł spór, strona pokrzywdzona dysponowała różnymi sposobami dochodzenia swych należności. Konflikt taki najczęściej rozstrzygał sędzia, który brał za to opłatę. Traktaty prawnicze szczegółowo regulowały kwestie dotyczące zajmowanie mienia oskarżonego, gromadzenia świadków, instytucji klientów, własności pszczół, utrzymaniu chorych, małżeństwa czy systemu gwarancji finansowych.²⁷Społeczeństwo celtyckie cechowała niezwykle silnie rozbudzona świadomość historyczna, która wydanie przyczyniła się do integracji tej społeczności.

   Inną cechą tak, charakterystyczną dla społeczeństw konserwatywnych, jest przywiązanie do religii. Wynika to z przekonania, że jest ona podstawą istnienia społeczeństwa, źródłem wszelkiego dobra, komfortu a nawet cywilizacji. W porządku celtyckim dominował pogląd, że pojedyncze jednostki są niesamodzielne i potrzebują, zewnętrznego wsparcia ze strony autorytetów i dlatego w życiu codziennym powinny się kierować wskazaniami zawartymi w religii, tradycji i obyczajach. Jest to bowiem wiedza sprawdzona, skonfrontowana z rzeczywistością i wreszcie sformułowana i wypróbowana przez minione generacje.

   Wierzenia celtyckie w znacznym stopniu wiązały się z kultem przodków. Wiele z obrzędów, sprawowano na plemiennych cmentarzyskach, kurhanach czy przy kamieniach uważanych za siedziby dusz zmarłych herosów. Kult przodków a zwłaszcza wybitnych jednostek, królów i wodzów odgrywał poważna rolę w wierzeniach celtyckich i stanowił jeden z ich najtrwalszych składników, wkraczających aż w epokę chrześcijaństwa.²⁸
Religia Celtów miała charakter politeistyczny i antropomorficzny. Obejmowała ona kilkaset bogów, półbogów i mitologicznych herosów. Wiele z tych personifikacji miało zasięg lokalny ale pewna ich liczba była wspólna wszystkim Celtom.²⁹ U podstaw celtyckiej wiary leżało także przekonanie, że określone rośliny a szczególnie drzewa oraz zwierzęta i przedmioty martwe należy otaczać czcią religijną (totemizm) gdyż są one protoplastą i jednocześnie godłem rodziny, klanu lub całej społeczności. Wierzenia religijne Celtów irlandzkich były także silnie powiązane z cyklem księżycowym i dopiero w okresie późniejszym w wyniku greckich i rzymskich wpływów zsynchronizowano je z cyklem słonecznym.³⁰

   Konserwatyzm społeczeństwa celtyckiego, był zarazem jego siłą i słabością. Przyczynił się później do jego upadku, umożliwił jednak rozwój prastarej i niezwykle bogatej kultury. Umożliwił zachowanie jej obyczajów, zrodzonych w społeczeństwie pasterskim, wiejskim, szczepowym i zarazem hierarchicznym.³¹

Izabela Jankowska

Bibliografia:
1) Chadwick N., „Ze świata Celtów”, Warszawa 1975
2) Czarnowski S., Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii, Warszawa 1956
3) Czarnowski S., Studia z dziejów kultury celtyckiej. Studia z dziejów religii, Warszawa 1988
4) Ellis P.B., Druidzi, Warszawa 1998
5) Gassowski J., Mitologia Celtów, Warszawa 1975
6) Grzybowski S., Historia Irlandii, Warszawa 2003
7) Lenk K., Deutscher Konservatismus, Frankfurt/M 1989
8) Lipoński W., Dzieje kultury brytyjskiej, Warszawa 2005
9) Markale J., Wercyngetoryks, Warszawa 1988
10) O’Beirne J., Ranelagh, Historia Irlandii, Warszawa-Gdańsk 2003
11) Strzelczyk J., Iroszkoci w kulturze średniowiecznej Europy, Warszawa 1987
12) Schlette F., Celtowie, Łódz 1987

¹ J. Gassowski, Mitologia Celtów, Warszawa 1975, s.9 zauważa, że najstarsze wzmianki o osadnictwie celtyckim pochodzą z VI i V w. p.n.e. Ich twórcą był Hekatajos z Miletu oraz Herodot z Halikarnasu Obszerniejsze relacje o tym ludzie pojawiły się dopiero u schyłku II w. p.n.e u Polibiusza i Posejdonis z Apamei. W okresie późniejszym pisali o nich także Diodor Sycylijczyk u schyłku I w. p.n.e oraz Pompejusz Trogus i Korneliusz Nepos. Za najbardziej wnikliwe źródło poznania i życia celtyckiego, wypada uznać. dzieło Juliusza Cezara Commentarii de bello Gallico (Pamiętniki o wojnie galijskiej). Peter B. Ellis, autor pracy Druidzi, Warszawa 1998 s.10 wspomina jednak, iż obiektywizm historyczny tych dzieł jest wątpliwy, opisy te bowiem pochodzą od pisarzy niejednokrotnie wrogo nastawionych do kultury celtyckiej i stanowią przykład antyceltyckiej propagandy Cesarstwa Rzymskiego. Twierdzenie to znajduje także uzasadnienie w dziele F. Schlette Celtowie, Łódź 1987,s.50 w którym autor podkreśla, iż pomimo, że dzieła rzymskich historyków są wartościowym źródłem, ukazującym nie tylko przebieg wojny ale i obraz życia i kultury Celtów to jednak były pisane z perspektywy Cezara i niejednokrotnie miały na celu usprawiedliwienie własnych działań przed rzymską opinią publiczną .Podobnie uważa W. Lipoński op.cit. s.31 stwierdzając, że starożytni pisarze w tym także i Juliusz Cezar, nie potrafiąc podać dokładnych informacji o zawiłej i skomplikowanej kulturze celtyckiej podawali wiele informacji niesprawdzonych i demonizowanych przez Rzym w celu poważenia celtyckiej wiarygodności i usprawiedliwienia jej fizycznego niszczenia.
² S. Grzybowski, Historia Irlandii, Ossolineum, Warszawa 2003, s.22.
³ K Lenk, Deutscher Konservatismus, Frankfurt/M 1989 s. 112- i nast.
⁴ J. Gąssowski, op.cit. s. 13 i nast.
⁵ J. O’Beirne Ranelagh, Historia Irlandii, Warszawa-Gdańsk 2003, s.21.
⁶ J. Markale, Wercyngetoryks, Warszawa 1988, s.12.
⁷ Według N. Chadwick autorki pracy „Ze świata Celtów”, Warszawa 1975 s. 36; W Irlandii przez bardzo długi okres nie występowały miasta ani nawet wsie typu angielskiego. Jakakolwiek miejska organizacja była obca wyspiarskim Celtom do czasu narzucenia jej przez zdobywców. .Przed najazdem normandzkim w społeczeństwie tym nie posługiwano się także rodzimymi monetami zaś handel opierał się przede wszystkim na transakcjach wymiennych. Jedyną znaną i wykorzystywaną jednostką przeliczeniową była set (młoda jałówka).
⁸ F. Schlette, Celtowie, Łódz s.29 i nast.
⁹ Najwyższa władza utożsamiana była z boginią, którą król musiał poślubić aby zapewnić sobie i poddanym pomyślność. Motyw ten dość często przejawia się w baśniach i mitach irlandzkich. Przykładem jest legenda o Królu Arturze, który trafia w niewolę, gdzie zostaje zmuszony do udzielenia odpowiedzi na pytanie; Czego pragną kobiety? Gdy Artur nie potrafi znaleźć na to odpowiedzi pojawia się kobieta o odrażającej powierzchowności. Obiecuje ona, że zdradzi mu ten sekret i uratuje królestwo od zguby pod warunkiem, iż znajdzie się młody i piękny rycerz, który zgodzi się ją poślubić. Najpiękniejszy rycerz, Sir Lancelot, zgadza się na ożenek w zamian za co król poznaje ten złowieszczy sekret „kobiety najbardziej pragną korzystać ze swej władzy”. Inny mit o bardzo zbliżonej tematyce opowiada o młodych mężczyznach spragnionych i głodnych, którzy spotykają starą kobietę o przerażającym wyglądzie, domagającej się za napoje i żywność pocałunku. Zgodę wyraża tylko jeden z nich, pocałunek przemienia ją w piękną kobietę, ona zaś rzecze; Ja jestem władzą. Zdobyłeś mnie gestem twojej przyjaźni. J. Gossowski op.cit s.122 i nast.
¹⁰ S. Czarnowski, Studia z dziejów kultury celtyckiej. Studia z dziejów religii,, Warszawa 1988, s. 31.
¹¹ J. Strzelczyk, Iroszkoci w kulturze średniowiecznej Europy, Warszawa 1987, s. 22.
¹² J. Gassowski, op.cit. s.34.
¹³ F. Schlette, op.cit. s.88.
¹⁴ Rolę rodziny i pochodzenia w społeczeństwie celtyckim omówiona została m.in. w pochodzącej z XIII w., Lebhar na Gabala (Księdze Najazdów), będącej mitycznym usystematyzowaniem historii Irlandii. Istotę szlachetnego pochodzenie dobrze obrazuje mit „Zaloty o Etaine”. Bohaterka, wychowana w rodzinie królewskiej zostaje porwana, przez boga Midera, jednego z wodzów plemion bogini Danu. Mężczyzna pragnie ją poślubić i choć Etaine, jest nim urzeczona zanim wyrazi zgodę pyta go kim jest i z jakiego rodu pochodzi. Podkreśla w ten sposób jak wielkie znaczenie ma pochodzenie i więzy krwi Midar jest jednak bogiem i nie ma przodków. Wówczas Etain oburzona wybucha, że człowiek, który nie wie kto jest jego ojcem ośmiela się spojrzeć na nią, córkę królewską a żonę tak godnego męża jak król Eochu o Końskim pysku i wymienia jednocześnie osłupiałemu Miderowi całe listy swych przodków.
¹⁵ Jak podkreśla, wspomniany już celtysta i historyk Peter B. Ellis, w swym dziele Druidzi s. 34, brak materiałów spisanych zarówno w rodzimej tradycji literackiej, jak i w znaleziskach archeologicznych wynika z panującego w tym społeczeństwie religijnego zakazu utrwalania wiedzy w formie pisemnej w obawie by nie dostała się ona niepowołane ręce.
¹⁶ Ibidem s. 10,11, 12.
¹⁷ Tamże, s. 29.
¹⁸ W. Lipoński, Dzieje kultury brytyjskiej, Warszawa 2005 s. 31.
¹⁹ S. Grzybowski ,op.cit. Wrocław 2003, s. 33.
²⁰ F. Schlette op.cit.s. 114.
²¹ W. Lipoński op.cit. s.32.
²² S. Grzybowski, op.cit.. s.36.
²³ Jak podkreśla W. Lipoński, op.cit s. 33 Ollamh ri dan dysponował prawem towarzyszeniu księciu lub ri, posiadając jednocześnie taki sam status jak żona władcy. Natomiast podczas uczt przysługiwało mu miejsce przy boku ri. Miał także przywilej leżenia wspólnie z władcą pod stołem po dłuższej biesiadzie i udawania się wraz z nim na spoczynek.
²⁴ S. Czarnowski, Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii., PWN, Warszawa 1956 s.201
²⁵ Tamże, s.33.
²⁶ S. Grzybowski, dz. cyt. s.22.
²⁷ Jak podkreśla J. Gąssowski, op. cit s.128-156, system ten obejmował m.in. instytucję rękojmi, która obejmowała trzy rodzaje gwarancji NAIDHM, obietnicę składana na honor, przez dłużnika, że spłaci należność w określonej wartości, AITIRE, obejmujące pełnomocnictwo wierzyciela, do rozporządzania osobą i wolnością dłużnika w przypadku nie spłacenia zobowiązań i RATH, obietnica żyranta, że w razie nieuregulowania opłaty przez zobowiązanego on to uczyni za niego. Innym elementem procedury prawnej, było posługiwanie się postem jako formą zadośćuczynienia. Wierzyciel głodował wówczas pod wrotami domu dłużnika od świtu do zachodu słońca, zaś po upływie trzech dni jeżeli ten nie chciał poddać się arbitrażowi zajmował jego majątek. Zadośćuczynienie za krzywdę wyznaczano w zależności od doznanej szkody jak i od rangi poszkodowanego. Grzywnę (dire) wyznaczano według ceny honoru. W przypadku wyrządzenia szkody fizycznej, na oskarżonym spoczywał obowiązek zapłaty nie tylko grzywny ale i poniesienia kosztów leczenia swej ofiary. Najczęściej we własnym domu lub bliskiego krewnego. Przepisy prawa brehon szczegółowo określały warunki żywienia chorego jak i kwatery w której chory leżał. Regulacje legislacyjne obejmowały również, osiem rodzajów małżeństwa oraz legalny konkubinat oraz przysposabiania i wychowywania dzieci.
²⁸ J. Gąssowski op.cit. s. 121 pisze, że wśród najważniejszych świąt celtyckich wyróżnić można otwarcie każdego sezonu i kwartału, obchodzone w wigilię na początku sezonu .Święto SAMHAIN odbywające się trzydziestego pierwszego października, mające charakter noworoczny. W dniu tym wygaszano święty ogień na ołtarzach i zapalano nowy, który symbolizował otwarcie nowego roku. Ważną uroczystością było także IMBOLC, obchodzone w wigilię pierwszego lutego i związane z „mlecznością” owiec. Obrządek BELTAINE, był dniem gaszenia starych i rozpalania nowych ognisk, które druidowie rozniecali polanami z dziewięciu rodzajów drzew. W połowie sezonu letniego w wigilię pierwszego sierpnia, odbywał się rytuał LUGNASAD, na rzecz nowej generacji wszelkiego stworzenia.
²⁹ W. Lipoński, op.cit. PWN, Warszawa 2005 s., 28.
³⁰ J. Gąssowski, op.cit. s.51-118, opisuje, że w rok dzielił się na dwanaście miesięcy księżycowych. Siedem z nich liczyło po trzydzieści dni a pięć po dwadzieścia dziewięć. Każdy z tych miesięcy dzielił się na „jasną” i „ciemną” połowę. W systemie piętnaście plus piętnaście lub piętnaście plus czternaście. Miesiące trzydziestodniowe były uważane za pomyślne a dwudziesto dziewięciodniowe za feralne. Na siódmy, ósmy, dziewiąty dzień miesiąca przypadała pełnia księżyca. Z upływem czasu system wyliczania miesięcy został zmieniony pod wpływem wspomnianych już rzymskich i greckich oddziaływań i dostosowaniu systemu księżycowego do roku słonecznego. Dodawano wówczas co trzy lata jeden miesiąc trzydziestodniowy. W miesiącu tym poszczególne dni nosiły nazwy kolejnych miesięcy kalendarza i wszystkie były feralne. Rok zaczynał się pierwszego listopada i dzielił się na część zimową i letnią, dodatkowo podzielone na połowy odpowiadające kwartałom.
³¹ S. Gąssowski, op.cit. s.32.